قاچاق انسان یا قاچاق مهاجر؟ آیا تاکنون هیچ کس دغدغه‌ای نداشته است؟

امیرحسین چیتساززاده | ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ | یادداشت‌های تحلیلی | ۰ دیدگاه

گاراژ قدیر و برادران یکی از چند مرکزی است که مهاجران به آن‌جا می‌آیند تا سوار وانت شوند و به مرز پاکستان بروند

در چند روزی که از تعطیلات عید نوروز می‌گذرد جنجالی پیرامون حضور مهاجران افغانستانی در ایران درگرفته است که مشابه آن را به سختی می‌توان به یاد آورد. از یک سو پیام‌های هشدارآمیز در شبکه‌های اجتماعی در بین مخاطبان ایرانی پیرامون خطرات حضور مهاجران در کشور منتشر می‌شود که اکثرا مبالغه‌آمیز، متوهمانه و بدون توجه به همزیستی مسالمت‌آمیز چند دهه‌ای جامعه ایران و مهاجران افغانستانی و حسن خلق آنان است و از سوی دیگر در شبکه‌های مربوط به مهاجران افغانستانی و به تبع آن کشور افغانستان تصاویر و تعابیری از برخورد ایرانیان با مهاجران منتشر می‌گردد که شایبه چشم‌پوشی بر مهمان‌نوازی اکثریت جامعه ایران و خدمات پرشمار دولت میزبان است.

در این بین روزنامه‌نگاران نیز به این مساله توجه داشته و نظرات خود را قلمی می‌کنند. اما به دلیل اینکه عمده این افراد از دانش تخصصی در حوزه ادبیات مهاجرت برخوردار نیستند لغات تخصصصی را به جای یکدیگر به کار می‌برند و با این کار فضای تحلیل نسبت به واقعیت آنچه بین مرز دو کشور رخ می‌دهد را مغشوش می‌کنند. یکی از این اشتباهات به تفاوت بین دو واژه «قاچاق انسان» و «قاچاق مهاجر» بازمی‌گردد. نکته دیگر در مورد مطالب منتشر شده در این مدت این است که از نظر نویسندگان گویا هیچ کس در کشور نسبت به حضور مهاجران غیرقانونی در کشور نگرانی نداشته و کاری نکرده است و هم اکنون ناگهان همه ازخواب برخاسته‌اند و هشدار پشت هشدار.

در ادامه به استناد به لایحه «مبارزه با قاچاق انسان و اعضای بدن و مجازات عبوردهندگان غیرمجاز افراد از مرزهای کشور» که هم اکنون در مجلس در حال بررسی است به تفاوت دو واژه «قاچاق انسان» و «قاچاق مهاجر» خواهم پرداخت. سپس به قوانین فعلی ناظر بر حضور اتباع خارجی در کشور و تلاش‌هایی که برای تدوین قوانین جدید شده است اشاره خواهم نمود و نهایتا بر عمل‌کرد نیروی انتظامی در اخراج مهاجران غیرقانونی تمرکز کرده و توضیح خواهم داد که چرا رویکرد امنیتی انتظامی صرف تنها راه‌حل این مساله نیست.

قاچاق انسان یا قاچاق مهاجر؟

طبق ماده یک لایحه فوق قاچاق انسان عبارت است از: «خارج یا وارد کردن و یا عبور دادن (ترانزیت) فرد یا افراد از مرزهای کشور، همراه با رضایت آن‌ها یا بدون آن از طریق به کار بردن اجبار، تهدید، اکراه، فریب و یا سوءاستفاده از قدرت یا موقعیت خود یا وضعیت فرد یا افراد یادشده با قصد فراهم ساختن موجبات فحشاء یا سایر اشکال بهره‌کشی جنسی یا ارایه اجباری خدمات، کار، ازدواج و آزمایش پزشکی و یا بردگی. اما این لایحه در ماده هفت خارج یا وارد یا عبور دادن (ترانزیت) غیرمجاز فرد یا افراد از مرزهای کشور به منظور کسب منافع مالی مستقیم یا غیرمستقیم را قاچاق مهاجر می‌داند و برای آن مجازات سبک‌تری از قاچاق انسان وضع کرده است.

مطالعه گزارش‌های مربوط به پدیده اصطلاحا «افغانی‌کشی» در مناطق شرقی ایران و اهدافی که قاچاقچیان و مهاجران غیرقانونی در این فرآیند دنبال می‌کنند نشان می‌دهد که عمدتا آنچه در مرزهای بین سه کشور ایران، افغانستان و پاکستان رخ می‌دهد قاچاق مهاجر است نه قاچاق انسان. فلذا باید در تحلیل این پدیده به چرایی وجود تقاضا برای ورود غیرقانونی به ایران پرداخت نه تمرکز بر اینکه عده‌ای از بین ایرانیان به قاچاق انسان مشغولند.

قوانین و مقررات ناظر بر این موضوع

پس از شکل‌گیری نسبی دولت مدرن و به تبع آن بروکراسی در ایران از ابتدای دوره پهلوی به تدریج مفاهیم ذهنی مانند «مرز»، «ایرانی»، «بیگانه» و «اتباع خارجی» با تدوین قوانین، تعیین خطوط مرزی و صدور شناسنامه عینیت پیدا کردند. این قوانین عمدتا ناظر بر تفکیک ایرانیان از غیرایرانیان و نحوه مواجهه قانونی با ورود و اقامت افراد خارجی در ایران بودند. در زیر لیست این قوانین را میبینیم:

  1. قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران مصوب ۱۳۱۰
  2. لایحه قانونی تشدید به مجازات عبور از مرز مصوب سال ۱۳۳۱
  3. قانون اصلاح ماده ۱۳ قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجی در ایران
  4. قانون راجع به تشدید مجازات عبوردهندگان اشخاص غیرمجاز از مرز مصوب ۱۳۴۴ و اصلاح این قانون در ۱۳۴۶
  5. قانون گذرنامه مصوب سال ۱۳۵۱
  6. قانون مجازت عبوردهندگان اشخاص غیرمجاز از مرزهای کشور، اصلاح بعضی از مواد قانون گذرنامه و قانون ورود و اقامت اتباع خارجی در ایران مصوب ۱۳۶۷
  7. قانون مبارزه با قاچاق انسان مصوب ۱۳۸۳

همانگونه که می‌بینید مساله مرز و عبور غیرمجاز از آن از ابتدای قرن گذشته همواره با قانون‌گذاران کشور همراه بوده و تقریبا در هر دهه یک قانون در مورد آن وضع کرد. اما آنچه جنس دغدغه‌های سیاست‌گذاران نسبت به ورود اتباع خارجی را در دهه‌های گذشته دگرگون کرده است حضور میلیونی مهاجران کشورهای همسایه به خصوص افغانستانی‌ها پس از سال‌ها جنگ و درگیری در این کشور بوده است. در چند سال اخیر به‌واسطه وضعیت نامناسب اقتصادی کشور چندین بار نمایندگان مجلس تلاش کرده‌اند با مقصر جلوه دادن مهاجران افغانستانی در بیکاری جوانان ایرانی، قانونی برای محدود کردن ورود آنان به کشور ایجاد کنند که عمده آن‌ها یک سویه و مبتنی بر نگاه امنیتی انتظامی صرف بوده است. لیستی از این تلاش‌ها را در زیر میبینیم:

  1. طرح ساماندهی اتباع بیگانه در سال ۱۳۹۵
  2. طرح اصلاح مواد ۱۵ و ۱۶ قانون ورود و اقامت اتباع خارجی در سال ۱۳۹۷
  3. طرح ساماندهی اتباع غیرمجاز در سال ۱۳۹۹
  4. طرح اصلاح مواد ۱۵ و ۱۶ قانون ورود و اقامت اتباع خارجی در سال ۱۴۰۰

البته تمامی این طرح‌ها مسکوت ماندند و آنچه هم اکنون در مجلس در حال بررسی و نهایی شدن است لایحه مشترک دولت و قوه قضاییه تحت عنوان «مبارزه با قاچاق انسان و اعضای بدن و مجازات عبوردهندگان غیرمجاز افراد از مرزهای کشور» است که سعی در تجمیع قوانین مربوطه پیشین دارد. این لایحه به پیشنهاد قوه قضاییه در جلسه مورخ ۰۸/۱۲/۱۳۹۷ هیات وزیران به تصویب رسید و در جلسه علنی شماره ۳۳۶ مجلس دهم مورخ ۲۸/۰۳/۱۳۹۸ در مجلس اعلام وصول شد و در دی ماه ۱۴۰۰ به تصویب کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس رسید و در صف طرح در صحن علنی مجلس قرار دارد.

نیروی انتظامی چه کرده است؟

یکی از مهم‌ترین نهادهایی که بلاواسطه طبق قوانین کشور با اتباع خارجی در ارتباط است نیروی انتظامی می‌باشد. دو بازوی مهم نیروی انتظامی در این زمینه پلیس مهاجرت و گذرنامه ناجا و فرماندهی مرزبانی هستند که به ترتیب با مهاجران قانونی و غیرقانونی به ایران مواجه می‌شوند. یکی از گزاره‌هایی که در چند روز اخیر دایما تکرار می‌شود این است که مرزهای ایران رها است و هر کس به هر نحوی می‌خواهد وارد کشور می‌شود اما آمارها روایت دیگری دارند.

تا پیش از سقوط دولت سابق افغانستان سازمان جهانی مهاجرت (IOM) به کمک کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان (UNHCR) در ۴ گذرگاه مرزی کشور افغانستان با ایران و پاکستان، به شمارش افغانستانی‌های بدون مدرکی می‌پرداخت که به کشور خود بازمی‌گشتند. در زیر آمار بازگشت افغانستانی‌های بدون مدرک از ایران را از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۰ را می‌بینید.

بازگشت افغانستانی‌های بدون مدرک از ایران

بازگشت افغانستانی‌های بدون مدرک از ایران

همانگونه که می‌بینید بیش‌ترین آمار خروج از ایران مربوط به دو سال ۲۰۱۸ و ۲۰۲۰ است که به ترتیب بازگشت بیش از ۷۰۰ هزار و ۸۰۰ هزار مهاجر افغانستانی را به کشورشان را شاهد بوده‌ایم. در آخرین گزارش در دسترس از سازمان جهانی مهاجرت در انتهای اکتبر سال ۲۰۲۱، تعداد افغانستانی‌های بدون مدرکی که در سال ۲۰۲۱ تا آن تاریخ به افغانستان بازگشته‌اند یک میلیون و سی و دو هزار نفر قید شده است. ولی نقش نیروی انتظامی در این بازگشت چیست؟ نمودار زیر تفکیک افراد بازگشتی بر حسب داوطلبانه بودن یا دیپورت شدن توسط نیروی انتظامی را می‌بینیم.

مقایسه تعداد افغانستانی‌های که اخراج شده‌اند با افغانستانی‌هایی که داوطلب بازگشت شده‌اند

مقایسه تعداد افغانستانی‌های که اخراج شده‌اند با افغانستانی‌هایی که داوطلب بازگشت شده‌اند

این آمار نشان می‌دهد که نیروی انتظامی طی هشت سال به طور متوسط سالانه نزدیک به ۳۰۰ هزار مهاجر افغانستانی بدون مدرک یا غیرمجاز را از ایران اخراج کرده است. در گزارش آخر ماه مارس ۲۰۲۲ دفتر ایران آژانس پناهندگان سازمان ملل متحد در مورد واکنش ایران به موج مهاجرت جدید افغانستانی‌ها پس از سقوط دولت سابق افغانستان، به موازات اینکه از ورود ۵۳۵ هزار مهاجر جدید از سال ۲۰۲۱ تا زمان انتشار گزارش از افغانستان به ایران خبر می‌دهد اما در بخش دیگری از تخمین خود مبنی بر اینکه ۶۵ درصد پناهجویان ورودی به ایران توسط دولت اخراج شده‌اند سخن به میان می‌آورد.

چرا افغانستانی‌ها باز هم به ایران می‌آیند؟

به گمانم هر خواننده‌ای اکنون باید از خود بپرسد علی‌رغم این همه قانون، این همه نماینده مجلس نگران و این حجم از اخراج مهاجران غیرقانونی توسط نیروی انتظامی چرا همچنان افغانستانی‌ها به ایران می‌آیند؟ چرا عمدتا غیرقانونی می‌آیند و راه حل چیست؟

بدون توضیح اضافی باید بگویم از نظر نگارنده ورود عمدتا غیرقانونی مهاجران افغانستانی به ایران ناشی از عوامل زیر است:

  1. شرایط امنیتی، اجتماعی و اقتصادی همسایگان شرقی ایران
  2. وجود تقاضا برای نیروی کار غیرماهر خارجی در بازار کار ایران
  3. صدور دشوار ویزای کاری برای کارگران ساده و کم‌مهارت کشورهای همسایه در مبدا
  4. ارزان‌تر بودن ورود غیرقانونی توسط قاچاقچیان مهاجر نسبت به هزینه‌های سفر قانونی به ایران
  5. تمایل کارفرمایان ایرانی به استفاده از کارگران غیرمجاز خارجی به علت کاردوستی بالاتر نسبت به کارگران ایرانی
  6. منافع مالی مستتر در قاچاق مهاجر برای ذینفعان ورود غیرقانونی

همانطور که می‌بینیم برخلاف چارچوب‌بندی ارایه شده در چند روز اخیر ورود مهاجران افغانستانی به ایران بیش از اینکه ناشی از محرک‌های امنیتی باشد محرک‌های قدرتمند اقتصادی دارد و تا وقتی دافعه اقتصادی در افغانستان و جاذبه در ایران وجود دارد و عواملی از رساندن عرضه به تقاضا در بازار کار منفعت می‌برند نمی‌توان فقط با راهکارهای سلبی مجازات و اخراج این پدیده را مدیریت کرد.

 

 

 

 

  • برچسب ها:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

0 دیدگاه
    بازگشت به بالا