موج اخیر پناهندگان به قاره‌ی اروپا

گزارش سازمان جهانی مکنزی از پدیده مهاجرت در سطح جهان- ۶

 

برای مردمان اقتصادهای پیشرفته‌ی دنیا همیشه آسان بود که بحران‌های انسانی در نقاط دوردست کره‌ی زمین را نادیده بگیرند. پناهندگان و پناهجویان و مشکلات ناشی از جنگ و درگیری و خشونت همیشه دور از آن‌ها بودند. اما در دو سال گذشته، برای کشورهای قاره‌ی اروپا کناره‌گیری از جنگ‌ها، خشونت‌ها و آوارگان کشورهای درگیر ناممکن شد. چرا که سرچشمه‌های آشوب و آوارگان به مرزهای اروپا نزدیک شدند.

در سال‌های قبل‌تر بیشتر پناهندگان به کشورهای نزدیک و همسایه مهاجرت می‌کرد. کشورهایی که از نظر وضع اقتصادی و توسعه در سطحی نسبتاً مشابه با کشور خودشان قرار داشتند. این باعث می‌شد که کشورهای درحال‌توسعه همیشه بار نامتناسبی از جمعیت مهاجرین اجباری در جهان را تحمل کنند.

اما در دو سال گذشته قربانیان خشونت و درگیری در خاورمیانه موجی از مردم سوریه،‌افغانستان و عراق را واداشت که این نقطه از کره‌ی زمین را ترک کنند و سفری طولانی و گاه خطرناک را برای پناهجویی در قاره‌ی امن اروپا پی بگیرند.

بزرگ‌ترین موج پناهجویان و پناهندگان، اهالی کشور سوریه هستند. کشوری که از سال ۲۰۱۱ درگیر جنگ داخلی شده و تخمین‌ها خبر از ۱۵۰۰۰۰ تا ۴۵۰۰۰۰ نفر قربانی داشته. موج بزرگ مهاجرین سوری حدود دوسوم از مهاجرت‌های اجباری بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ را شکل داده‌اند. میلیون‌ها نفر از این موج به کشورهای ترکیه و اردن پناهنده شدند و اروپا از سال ۲۰۱۳ به صورت رسمی فرآیندهای پذیرش پناهندگان و پناهجویان را با برنامه‌های کوچک‌مقیاس شروع کرد. اما در سال ۲۰۱۵ بود که قاره‌ی اروپا درهای خود را به سوی پناهجویان باز کرد. طی این سال‌ها تعدادی از مهاجرین سفرهایی طولانی و خطرناک را با قایق به ایتالیا و یونان شروع کرده بودند. پس از باز شدن درهای اروپا به روی پناهجویان تعدادی از آن‌ها از جنوب این قاره سفر به کشورهای مدارهای بالاتر و شمالی‌تر را پی گرفتند. در این راه پناهجویان تمام سرمایه‌های زندگی‌شان را فدا کردند، تا به هر طریقی شده به کشوری دیگر بروند. کشوری که دقیقاً معلوم نبود. پناهجویان موج اخیر فقط به امید یافتن امنیت، کمک و به دست آوردن راهی برای معاش و ادامه‌ی زندگی به سوی اروپا راهی شدند و مقصد دقیقی برایشان شناخته‌شده نبود.

از آغاز ۲۰۱۵ تا پایان اوت سال ۲۰۱۶ تقریباً ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر پناهجو به مرزهای اروپا وارد شدند. ۶ کشور اروپایی تقریباً ۸۰ درصد از درخواست‌های پناهندگی را دریافت کردند.

۱ میلیون ۱۰۰ هزار پناهجو به مرزهای آلمان رفتند. بعد از آلمان مرزهای کشورهای مجارستان (۱۹۹۰۰۰ نفر)، سوئد (۱۷۲۰۰۰ نفر)، ایتالیا (۱۵۵۰۰۰ نفر)،‌ فرانسه (۱۱۹۰۰۰ نفر) و اتریش (۱۱۶۰۰۰ نفر) پرتراکم‌ترین مرزهای اروپایی برای ورود پناهندگان بودند.

آمارهای کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان  (UNHCR) نشان می‌دهد که از بین پناهندگانی که در سال ۲۰۱۵ وارد مرزهای کشورهای قاره‌ی اروپا شدند، ۶۴ درصدشان سوری، افغان و عراقی بودند. ۸ درصد نیز از کشورهای اریتره، پاکستان، ایران و سومالی آمده بودند.

پناهندگان پذیرفته‌شده جمعیت مهاجران قاره‌ی اروپا را تقریباً ۲.۲ درصد و کل جمعیت اروپا را ۰.۲ درصد افزایش داده‌‌اند.

 در بعضی از کشورها همچون سوئد تأثیرات جمعیتی حضور مهاجران محسوس‌تر است. سوئد با پذیرش ۱۵۰۰۰۰ پناهجو در سال ۲۰۱۵ جمعیت مهاجرانش را ۸.۶ درصد و کل جمعیت کشورش را ۱.۶ درصد افزاش داد.

در کشور آلمان ‌پذیرش ۴۰۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰۰ پناهنده در سال ۲۰۱۵ جمعیت کل این کشور را ۰.۵ تا ۰.۷ درصد افزاش داد. البته چنین افزایش‌هایی در کشورهای اروپایی در قیاس با کشورهای همسایه‌ی درگیری‌ها ناچیز است. کشورهای که جمعیت‌های بالاتری از پناهندگان را به خود جذب کرده‌اند. ترکیه در ۲ سال گذشته حدود ۲ میلیون نفر آواره‌ی سوری را پذیرش کرده و جمعیتش ۲.۴ درصد افزایش یافته. جریان مهاجران سوری به لبنان جمعیت آن کشور را  ۱۸ درصد افزایش داده.

ده مقصد اول پناهندگان و پناهجویان سوری، افغان و عراقی بر اساس داده‌های تا انتهای سال ۲۰۱۵ (منبع: UNDESA و تحلیل‌های MGI)

 

در رسانه‌های گوناگون جریان‌های مهاجرت آوارگان سوری به قاره‌ی اروپا بسیار پررنگ جلوه داده شده است. اما در حقیقت درصد بالایی از پناهندگان سوری به کشورهای همسایه سفر کرده‌اند.

۸۲ درصد از ۵میلیون ۱۰۰ هزار نفر مهاجر سوری به سه کشور ترکیه، لبنان و اردن رفته‌اند.

تعداد مهاجرین پذیرفته‌شده‌ی سوری در قاره‌ی اروپا در مقابل این رقم با توجه به پوشش رسانه‌ای ناچیز است. در حقیقت فقط ۱۰ درصد از پناهندگان و پناهجویان کل جهان در قاره‌ی اروپا به سر می‌برند. تعداد پناهندگان کل کشورهای قاره‌ی اروپا از تعداد پناهندگان در دو کشور ترکیه و اردن کمتر است.

البته موج اخیر پناهندگی به قاره‌ی اروپا بزرگ‌ترین جریانی مهاجرتی نیست که قاره‌ی اروپا تجربه کرده. تعداد کل مهاجران وارد شده به این قاره بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ نسبت به دوره‌های قبل روندی نزولی هم داشته.

تعداد کل مهاجران وارد شده به اروپا بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵، ۴ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر افزایش داشته. و این تقریباً نصف افزایش ۹ میلیون نفر مهاجران در دوره‌های ۲۰۰۰-۲۰۰۵ و ۲۰۰۵-۲۰۱۰ است.

البته با این‌که جریان اخیر پناهندگان به قاره‌ی اروپا به طور معناداری از جریان‌های مهاجرت قبلی کوچک‌تر است. ولی از برخی جنبه‌ها یکتا است. در دوره‌ی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ اروپا بیشتر مهاجر اختیاری می‌پذیرفت، اما در سال ۲۰۱۵ بیشتر درخواست‌های مهاجرت به اروپا از نوع اجباری و پناهندگی بود. (حدود ۱ میلیون و ۶۰۰ هزار درخواست پناهندگی). این سطح از درخواست پناهندگی در یک سال بعد از جنگ جهانی دوم در این قاره مشاهده نشده بود و تنها با درخواست پناهندگی در دوره‌ی ۱۹۹۰-۱۹۹۵ این قاره قابل قیاس است. در آن دوره‌ی ۵ ساله جنگ‌های داخلی حوزه‌ی بالکان در اروپای شرقی موج بزرگی از مهاجرت اجباری را باعث شده بود. ولی این بار موج مهاجرت اجباری از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا به پا خاسته.

دسته‌بندی درخواست‌های پناهجویی در قاره‌ی اروپا در سال ۲۰۱۵ و تغییرات جمعیتی مهاجران در این قاره بر اساس کشور مبدأ

 

نظرسنجی کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان (UNHCR) از پناهندگان سوری و افغان در یونان از انگیزه‌های مهاجران این کشورها به خاک اروپا خبر می‌دهد.

انگیزه‌ی به دست آوردن امنیت فیزیکی باعث مهاجرت آوارگان سوری و افغان به کشورهای همسایه می‌شود. اما این شرایط سخت زندگی و جنبه‌های منفی معاش در سرزمین مادری است که باعث می‌شود این مهاجرین رنج سفر به مقاصد دورتر را به جان بخرند. انگیزه‌ی زندگی و معاش بهتر در مقاصد دورتر همچون اروپا توسط جوامع و جریان‌های اطلاعاتی در عصر دیجیتال تسهیل و تقویت می‌شود. [۱]

کار بررسی درخواست‌های پناهندگی و پردازش آن‌ها پیچیده است. طبق داده‌های اروپایی از ابتدای سال ۲۰۱۵ تا انتهای سه ماهه‌ی دوم ۲۰۱۶ حدود ۱ میلیون ۱۰۰ هزار درخواست پناهجویی بررسی شدند. ۵۵ درصد از این درخواست‌ها پذیرفته و ۴۵ درصد رد شدند. یعنی ۴۵ درصد از درخواست‌دهندگان به کشورهای خودشان بازگشت داده شدند.

اما ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار درخواست هم در کل اروپا در انتظار بررسی به سر می‌برند. با احتساب ۲۵۰۰۰۰ نفری که در سال ۲۰۱۶ به مرزهای اروپا رسیده‌اند احتمالاً تعداد زیادی در اردوگاه‌های پناهندگی به انتظار می‌نشینند تا امکان و زمان ورودشان اعلام شود. این تصمیم که چه کسانی پذیرفته شوند و چه کسانی به کشورشان بازگشت داده شوند یک سؤال همیشگی است که پاسخ قطعی ندارد. به عنوان مثال اخیراً کشور فنلاند هشدار داده که بهتر است مهاجرین افغان، عراقی و سومالیایی به کشور خودشان برگردند. [۲]

بسیاری از دولت‌های اروپایی مایل به کمک به پناهندگان هستند. علاوه بر دلیل کمک‌های بشردوستانه، برخی این چنین استدلال می‌کنند که مهاجران می‌توانند به عنوان نیروی کار فواید اقتصادی زیادی برای کشورهای رو به پیری اروپا داشته باشند. نیمی از پناهجویانی که از ابتدای ۲۰۱۵ به اروپا وارد شده‌اند بین سنین ۱۸ تا ۳۴ سال هستند. علاوه بر آن ۷۰ درصد آن‌ها مرد هستند. ترکیبی جنسیتی که متفاوت از ترکیب جنسیتی معمول مهاجرت در دنیا است.[۳] (در دنیا فقط ۵۲ درصد از مهاجران مرد هستند.) حضور بیشتر مردان در مهاجرین اخیر به معنای نیروی کار بیشتر برای کشورهای اروپایی است. یک‌سوم پناهندگانی که به آلمان وارد شده‌اند مهارت حرفه‌ای یا مدرک دانشگاهی دارند. [۴] سازمان‌های خصوصی، دولت‌های محلی و دولت فدرال کشور آلمان برنامه‌های زیادی برای کمک به پناهندگان و خو گرفتن آن‌ها با سرزمین جدیدشان طرح‌ریزی کرده‌اند.

این چنین است که قاره‌ی اروپا در آزمون کشورهای پیشرفته حول موضوع پناهندگان جهانی قرار گرفته است. بسیاری از کشورهای اروپایی با مشکل رکود اقتصادی و رشد پایین مواجه هستند.

تحقیقات موسسه‌ی تحقیقاتی مکنزی نشان می‌دهد که بسیاری از گروه‌های کم‌درآمد و متوسط اروپایی در حال تجربه‌ی کمتر شدن درآمدهای خود هستند. وقتی از آن‌ها پیرامون موضوع پناهندگان و مهاجران نظرسنجی شد بسیاری در مورد آینده بدبین بودند و نظراتی منفی در مورد حضور مهاجران داشتند. در نظر سنجی اخیر مرکز PEW حدود ۶۰ درصد از پاسخگویان اروپایی نگران این بودند که افزایش پناهندگان باعث افزایش احتمال خطر تروریسم در این قاره خواهد شد. ۵۰ درصد از آنان معتقد بودند که پناهندگان بار اقتصادی دارند و منافع اجتماعی اروپاییان را به خطر می‌اندازند. [۵]

نگرانی‌ها پیرامون مهاجران موضوعی حیاتی در رأی‌گیری اخیر انگلستان برای خروج از اتحادیه‌ی اروپا بود.

این تنش‌ها نشان می‌دهد که بررسی درخواست‌های پناهندگی و ساماندهی پناهندگان فقط قدم اول در بحث پذیرش این گونه از مهاجران است و مراحل بعدی حضور این مهاجران در جوامع اروپایی مراحل دشوارتری است.

 

 

 

[۱] بر اساس یک نظرسنجی سازمان UNHCR در ژانویه‌ی ۲۰۱۶ از بیش از ۴۰۰ پناهنده‌ی افغان و سوری که به یونان رسیده بودند:www.unhcr.org/news/briefing/2016/2/56cc4b876/unhcr-survey-findsafghan-syrian-refugees-arriving-greece-fleeing-conflict.html

[۲]  “Finland says refugees can return to safe Afghanistan, Iraq, and Somalia,” Reuters, May 17, 2016.

[۳] Per Eurostat data on asylum seekers and first-time asylum applicants from January 2015 to August 2016 by sex and age.

[۴] According to self-assessment data from refugees in Germany as available in BAMF Kurzanalyse 2015, www.bamf.de/SharedDocs/ Anlagen/EN/Publikationen/Kurzanalysen/kurzanalyse1_ qualifikationsstruktur_asylberechtigte.pdf.

[۵] “Europeans fear wave of refugees will mean more terrorism, fewer jobs,” Pew Research Center, July 11, 2016, based on 10-countrysurvey in spring 2016.